Soomaalidu waxay ku maah maahdaa Dhar magaalo sida lagu qaato dhowaa !! dhal magaalo sida lagu noqdo dheera !!.

 

Aqoonyahanada, Siyaasiyiinta, Odayaasha dhaqanka, Culumaaudiinka iyo Waxgaradka Koonfurta Soomaaliya waxay si weyn ugu doodeen ka dib markii ay arkeen buugii uu qoray Maxamed Cabdulaahi Maxamed (Farmaajo) oo uu soomaalidu uu ku qeybinaayey qaar uu ku tilmaamay xoolo dhaqato reer guuraa ah, kuwa yar yar oo beeraley ah iyo kuwo reer xeebeed ah oo noloshoodu ku saleysantahay kaluumeysi iyo tacbato beero sidoo kalena isu raacsiyey sida tan Dir, Daarood, Isaaq iyo Hawiye in uu shacabkoodu  soomaali ka yahay 70%  Digilmirifle ama Raxweyn 20% Reer Xeebeedka oo uu raacsiiyey beeralayda 10% isagoo ujeedadiisu ay tahay in uu xaqiro  beeraleyda iyo kaluumeysatada marka laysu geeyey 30% ay isku noqonayaan isla markaana uu sare u qaado reer baadiyaha reer guuraaga ahaa oo aan lahayn nolol deganaansho iyo xasilooni qof kastaana waxaa xukumaaya bey’adiisa ninkii abihiisa geel dhacaayey awowgiisa asagoo geel dhacaaya la diley iyagoo sidaa isu daba taxan ka awoowe ka awoowe noloshoodu ay ku salaysneyd mar uu geel dhacaayo mar uu soo dhicinayo iyo mar uu difaacaayo waxaa intaa u dheer dagaalo aan dhamaaneynin oo ah dagaalka daaqa iyo biyaha oo maalin kasta laysku laayo cadceed soo baxdaaba aan kala go` lahayn.

Soomaalidu waxay ku maah maahdaa Dhar magaalo sida lagu qaato dhowaa !! dhal magaalo sida lagu noqdo dheera !!.

Hadaba 20 sano ayaan mareykan ku noolaa iyo jaamacad baan ka soo baxay ilbaxnimo iyo aqoon kuuma kordhinayso (kullu sheey yarjac ilaa aslihii).

Qofku waa ilbax goormee la dhihi karaa? Waa inuu magaalo ku dhashaa ugu yaraan 5 fac  isaga, abahiisa, awoowgiisa, awoowgiisa kale kan ka sii dambeeya.

Magaalo waxaa dhista dad aan guur guurin oo leh nolol ku dhisan deganaansho iyo xasilooni kuwaasina waa beeralayda iyo kaluumeysatada iyo lo’leyda oo aan ka dheereyn waxaa ku dhex jira ganacsatada kuwaas oo ka dhex abuurma isdhexgal bulsho, is aamin, iskaashi iyo iskaashatooyin.

Shirakado ka shaqeeya horumarinta ijtimaaciga ah wax kala amaahsiga iyo wax iska sugidda, dulqaad waana dadkii keenay gobanimada iyo dowladnimada maanta lagu tumanaayo.

Sharafta iyo karaamada heybadda ay lehaydna bahdiley waa reer baadiyihii reer guraaga ah oo saaxadda siyaasadda iyo kursiga Madaxtooyada iyo Dowladaba la soo fuulay habkii isu xoog sheegashada, boobka, dilka, dhaca, sharci la’aanta qof walba qumanihiisa qoorta u suran.

Waxaa marag ma doonta ah qof kasto Soomaali u dhashay uu og yahay in aan jirin tira koob la sameeyey oo la yiri reer hebel idinka tiradiinu waa intaas xitaa soomaali tira koobkeedu waa intaa lama oran.

Shucuubta ku dhaqan inta u dhaxeysa labada webi ilaa laga gaaro xeebta badweynta hindiya waa dadka ugu badan Soomaaliya madaama degaankooda uu yahay barwaaqo roobabkuna ay ku badan yihiin abaaruhuna ay ku yar yihiin burburkaan ka horna colaaduhu ay ku yaraayeen.

Dadkani waxay isugu jiraan beeraley, xoolaley oo u badan lo’ dhaqato, kaluumeysato iyo ganacsato meesha ay barwaaqada, nabadda iyo xasiloonida ku badan tahay dadkuna waa ku badan yihiin tarankooduna aad ayuu u sareeyaa.

Marka laysma bar bardhigi karo meesha ay ku badan yihiin coladaha, abaaraha iyo roob la’aanta noloshuna ay ku adagtahay.

Sidaasi awgeed, Maxamed Cabdulaahi Maxamed (farmaajo) waa nin aan aqoon dalka iyo dadka Soomaaliya aaminsan in soomaalidu ay kala sareyso ku tala galkiisana uu yahay in uu duudsiyo Qowmiyaad jira xuquuqdooda.

 Talo soo jeedin

Waxaan soo jeedinaynaa  in qofka doonaayo  Shaqo Qaran waa in uu aqoon iyo waayo aragnimo durugsan u leyahay dalka iyo dadka soomaaliyeed rug cadaa ah, isku kalsoon kuna kalsoon dalkiisa, dadkiisa iyo  diintiisa islamarkaasna aan jiidaneynin caadifad qabiil.

Ka madax banana cunsuriyadda, hanti aruursiga, kala yaqaan waxa  gaarka loo leeyahay iyo waxa ummaddu leedahay iyo Qarankaba, dhowra shuruucda iyo qawaaniinta, xisaabtama kala saari kara waxa uu xaq leeyahay iyo waxa xaq loogu leeyahay xil kasna ah.

Qofku waa ilbax goormee la dhihi karaa? Waa inuu magaalo ku dhashaa ugu yaraan 5 fac  isaga, abahiisa, awoowgiisa, awoowgiisa kale kan ka sii dambeeya.

Haddii aan wax ka xuso taariikhda faca weyn ee ay leedahay Magaladda Madaxda soomaaliya ee Mogadisho, oo  ka mid ah  gobolka Banaadir . Runtii ma ha mid qoraalkaani lagu soo koobi karo balse waxaan jaclahay in aan si kooban u xuso oo aan wax ugu tilmaamo taariikhdda haddii Alla idmo.

Haddba guud ahaan gobolka banaadir waa degaan aad u baalaran oo ilaahay ku maneystay khayraad fara badan oo dhul iyo bad ba leh. Dadka degaankani benaadir degenaa waxaa ilaaahay  hibo u siiyeye ilbaxnimo iyo is qadarin oo ay ku dheehan tahay xadaarad fac weyn.

Taasoo ay caddeeyen qorayaashii badmareenadda ahaa ee dalkeena imaan jiray iyaga oo had iyo jeer ku soo xiran jiray xeebaha Banaadir sida Xamar (Mogadishu), Warshiikh, Marka Baraawe iyo Kismaayo iwm.

Culumadaasi waxay qoraladooda ay ku xuseen in xeebaha soomaaliya ay degenaayeen qowmiyada meel sare ka gaaray xadaaradda, muddo qarniyaal badan laga joogo sida ay tilmaameen badmareenadaasi caanka ahaa oo ay ka mid yihiin  “Ibna Batuuta, Vasco de Gamma, Maro Pollo , Cheng Ho, Fei Hsin iyo Hslao Kolan iyo kuwa kale “

Waxaan tusaale gaaban u soo qadanayaa caalimkii Ibna batuuta oo ku sheegay buugiisa oo uu qoray qaranigii 13aad inuu ku arkay xeebaha Soomaaliyeed dad nabada jaceel isla markaasina ku dhaqma nidaam iyo kala dambeyn kuna barbaariya dhalaankoodda barashadda diinta islaamka wuxuuna sheegay inuu ku arkay dad ganacsiga ku xeel dheer, kuwaaso lahaa xirfaddo kala duwan, wuxuuna dadkaasi ku tilmaamay dad ku fiican soo dhaweynta.

Waxaa oo kale uu Ibna Batuuta sheegay in magaalada  Mogadish – Xamar ay ka dhisnaayeen dhismooyin aad iyo aad u qurux badan oo la tartami kara dhismooyinka waa weyn ee markaasi dunidda ka jiray. Haddii aan tusaale kale u soo qaato qoraagii Emrico Cerculli, qoraaladiisa wuxuu ku xusay in magaaladda Mogadishu (Xamar) ay ka jireen laba xafadood oo waa weyn oo caan ahaa kuwaasi oo kala ahaa Xamar weyne iyo Shangaani oo lahaan jireen goobo muujinaya taariikhda soo jireenka ah sida dhismaha masaajiddada kala ah Jaamacadda Xamar weyne, Masjidka Fakhrudiin, Misjidka Arbaca Rukun iyo Masjidka Cabdulcasiis   iwm.

Dhismayaashaasi oo idil waxay muujinayaan xaraaddada dadkii degenaa magalada Mogadishu (Xamar). Waxaa xusid mudan sannadkii 1986 dii oo dib loo dhisay masjidka Shariif Ahmed kuna yaalay degmadda shingaani, waxaa laga helay dhismo aad u fac weyn oo lagu qiyaasay 1200 sannaddood ka hore in la dhisay, taasina waxay marqaati cad u tahay in magaaladda xamar ay tahay magaalo aad iyo aad u faca weyn.

Sannadkii 1892dii, Mogadishu waxaa ka talinaayey Suldaankii Sansibaar, wuxuuna heshiis la galay Talyaaniga oo ka kireeyey Mogadisho muddo 25 sano ah, kiradaasi waxaa lagu qiyaasay lacag gaareysa ilaa 144,000 sterliini ah sanadkiiba inuu bixiyo, hase yeeshee Talyaaniga oo ahaa gumeysi wuxuu markii ba bilaabay xeelad iyo makri oo si tartiib tartiib ah uu ugu fiday goboladda konfureed asiga oo isticmaalaya awood military ah, hase yeeshee dadka soomaaliyeed si xoog leh ayay uga hor yimaadeen, dagaal qaraar na wuxuu ka dhacay Afgooye( Lafoole) oo la magac baxay dagaalkii Lafoole iyo Dhanaane oo dad badan isticmaarka kaga dhinteen isla markaasina jab weyn ay ka soo gaartay Talyaaniga, ka dibna isticmaarka talyaaniga wuxuu ku fiday dhamaan goboladda soomaaliyeed oo uu ka talinaayey muddo 70 sannadood ah. Dagaalkii labaad oo Ingriiska oo guul weyn ka soo hooyey, gumeysigii talyaaniga na oo halkaasi lagu jibijey, sidaasi darteed goboladda soomaaliyeed oo idil waxay mar kale ay gacanta u gashay ingriiska.

Markii Talyaaniga laga guuleystay waxaa magaaladda muqdisho soo galay maamulkii militariga ingriiska oo magaalo madax ka dhigtay muqdisho, isla markaasina ka sameeyey maamul hoose oo dhallinyaradda soomaaliyeed hogaanka u qabtay.

Sannadkii 1948dii magaaladda muqdisho waxaa yimid wafdi ka socda dawladihii ku guuleystay dagaalkii labaad ee adduunka oo uu ka mid ahaa Mareykanka, Ruushka , Ingriiska iyo Fransiiska, waxayna muqdisho ay u yimaadeen in ay afti ka qaadaan dadka soomaaliyeed ama ay ogaadaan rayiga dadweynaha soomaaliyeed in ay rabaan gobanimo iyo kale. Ka dib markii ay warbixintii ay u gubiyeen UN ka sidaasi darteed 5tii Oktoober 1949 waxaa UN ka go’aan ku gaartay in Talyaaniga uu maamulo muddo 10 sannadood ah iyadood 4 dawladoodna kor ka ilaaliya, 4taasi dawladdood oo kala ahaa Masar, Filippino, Liberia iyo Colombia.

Sannadkii 1960kii oo ahaa sannadkii ay soomaliya xornimaddeeda ka qaadateen  Ingriiska iyo Talyaaniga, sidaasi darteed magaaladda Mogadisho waxay noqotay meel ay ku soo qul qulaan shacabka soomaaliyeed iyaga oo doonaya in ay helaan shaqo iyo waxbarasho, waxayna Mogadisho noqotay magaalo aad iyo aad u weyn. Si tartiiib ah ay u soo kordheen dadkii deganaa isla markaasi na si xad dhaaf ah ayay u fiday, waan magaaladda ugu weyn ee soomaaliya oo ay degen yihiin dad lagu qiyaasay waqtigan xaadir ah   ilaa laba milyan qafood.

Dagaalkii sokeeye ee soomaaliya ka dhacay waxay dhaawac weyn gaarsiisay bilicdii magaaladda mogadisho oo maanta ay ka muuqato dhibaatooyinkaasi, waxayna u baahan tahay dayac tir weyn,  si loo soo celiyo haybadii iyo sharaftii ay lahayd magaalada Mogadisho.

 Wuxuu shacabka soomaaliyeed ka filayaa DFKM in ay wax weyn ka qabto sidii loo soo celin lahaa  bilcidii ay  magaaladda faca  weyne ee Mogadisho – Xamar ay lahaan jirtay, maxaa yeelay waxaa magaalo oo aan si na looga sabri karin (marna la ilaabi karin) magaaladda Muqdisho in ay tahay magaalo madaxda dalka soomaaliya taasi muran kama taagan hase yeeshee magaalada Mogadisho waxaa salidhig Eebbe uga dhigay dad wax ma garato ah oo si xad dhaaf ah u bur buriyey, ujeeddooyinka ka dambeysana ay tahay in la tirtiro goobaha taariikhi ah oo ay Mogadisho – Xamar xamabrsan tahay.

Sida runta ah qof waliba maanta waa uu ka dheregsan yahay meel kasta  uu ku sugan yahay (dibadda ma guddaba) in uusan heli karin magaalo u dhigan ta “East and West Home is the best “ Qofna dalkiisi hooyo ee soomaaliya   meel u dhaanta heli maayo haddii uu bar bar dhigo meesha uu maanta dunida uu kaga nool yahay.

Mogadisho waxay kulan satay jawi aan laga heli karin adduunka intiisa kale, hase yeeshee waxaa maanta u ehel noqday dad aan damiirba lahayn oo dan iyo xaajaba aan ka lahayn burburka magaladda . Haddaba waxaa is weydiin muddan, maxaa keenay inuu  muran fara badan uu ka dhasho ka dhigidd caasimada soomaaliyeed in ay noqoto Mogadisho ee DFKM degto iyo in kale, runtii waxaa filayaa in aan la heli karin magaalo maanta u dhigan ta in ay caasimad noqoto maxaa yeelay waxaan mar na indhaha laga qarsan karin in Mogadisho ay buuxisay wax alla wixii looga baahnaa caasimad in kastoo ay la kulantay burbur aad iyo aad u balaaran haddan wax iyada dhaanta ma jiraan ileyn dagaalka wuxuu aafeeyey dhamaan soomaaliya oo idil, sidaasi darteed waxaan kula talin lahaa DFKM in aysan ka shakin in ay  tahay Mogadushu magaalo madaxda ee Soomaaliya. Waa in la sugaa  aamaanka isla markaasina uu dawladda gacanteeda ay ku soo noqdaan hubka fara badan ee maanta ku baahsan guud ahaan dalka soomaaliyeed gaar ahaan magaalada Mogadisho oo aan filaayo in ay yaalaan hub aad iyo aad u fara badan oo u baahan in gacan aamaan ah loo soo celiyo.

Ma filaayo  in ay jiraan qof diidan in caasimadda soomaaliya in ay noqoto magaalada Mogadisho – Xamar, haddii ay jiraan waxaan filayaa in ay yihiin dad aad iyo aad u yar marka la bar bardhigo dadweynaha soomaaliyeed.

Waxaan dadweynaha soomaaliyeed ee ku sugan magaalada Mogadisho aan kula talin lahaa in ay dib u soo celiyaan  bilcidii iyo wanaagii lagu yaqiinay magaaladda mogadisho isla markaasina ay dhigaan hubka sharciddaradda ah oo lagu laayay shacab aan waxba galabsan si loo badbaadiyo jiilka maanta soo koraya.

Halkaan ka akhri Buuga oo dhan Mohamed-Mohamed.pdf

==================================================================================